Jakby 29 grudnia ktoś był w Cieszynie.

Zapomniany kraj. Obraz stosunków polsko-czeskich na Zaolziu w XX w. Spotkanie w Książnicy Cieszyńskiej (29 grudnia, godz. 18).

Udział wezmą dr Grzegorz Gąsior, autor internetowej prezentacji o stosunkach polsko-czeskich na Zaolziu w XX wieku oraz Maciej Melon z zespołu Historii Mówionej Ośrodka KARTA.

Grzegorza Gąsiora pozdrawiam. Ciekawe czy pamięta jeszcze wspólny obiad w stołówce niedaleko Instytutu Politologii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie? ;-)

14. Przegląd Filmowych Kino na Granicy od 28 kwietnia do 3 maja 2012 roku. W programie jak zwykle retrospektywy twórczości i cykle tematyczne: Zdenek Svěrák, Štefan Uher i Jára Cimrman, "Środkowoeuropejskie kino gatunkowe: filmy kryminalne i gangsterskie", "Granice i mury świata: Romowie i biali", "Goool!" oraz polskie, czeskie i słowackie nowości filmowe.

Program filmowy dopełnią imprezy towarzyszące, czyli koncerty, wystawy, biesiady, dyskusje, spotkania literackie.

Do zobaczenia!

 

Przed trzema laty czarnoskóry Tomaš Zmeškal, syn Czeszki i Kongijczyka, wdarł się ma listę najpopularniejszych czeskich pisarzy. Jego debiutancka powieść „List miłosny pismem klinowym” przez krytykę i czytelników został przyjęty jako próba rozliczenia z tragiczną historią Czechosłowacji 20 wieku. Zmeškal - absolwent anglistyki w Londynie, wykładowca Uniwersytetu Karola w Pradze, tłumacz, od niedawna nazywa się zawodowym pisarzem – za swój debiut otrzymał Nagrodę Josefa Škvoreckiego (2009), nominację do, porównywanej z polską Nagrodą Literacką Nike, Magnesia Litera (2009), a czytelnicy popularnych „Lidovek” uznali „List..” za drugą najważniejszą czeską książkę 2009 roku. Nic więc dziwnego, że powieść Tomaša Zmeškala była jedną z najbardziej wyczekiwanych pozycji przez polskich fanów czeskiej literatury. Wiemy to już z pewnością – warto było czekać (pewnie także za sprawą świetnej roboty translatorskiej Doroty Dobrew). 

„List miłosny pismem klinowym” to książka wybitna, prawdziwe mięso literatury, które od zawsze budują wielkie tematy: miłość, zdrada, wojna i historia. Wykorzystana przez  Zmeškala narracja, która wymyka się kategorii przyczynowości współgra z portretem tragicznych czasów, w których jednostka musi polec w konfrontacji z irracjonalnością dziejów. W.A.B. poleca tę książkę odwołując się to popularnych i cenionych w Polsce takich czeskich pisarzy jak: Topol, Škvorecký, Hrabal. W przypadku dwóch pierwszych nazwisk – jak najbardziej słusznie. „List miłosny pismem klinowym” - w mojej ocenie – przypomina choćby niedawno wydaną po polsku „Strefę cyrkową” Jachyma Topola i nagradzane „Przypadki inżyniera ludzkich dusz” Josefa Škvoreckiego. Bliskie jest Zmeškalowi to obecne u wspominanych pisarzy osadzenie swych bohaterów w środku niezrozumiałej machiny historii. Zupełnie protestuję przed porównywaniem tej książki do prozy Hrabala, nie tylko dlatego, że autora „Listów do Kwiecienki” zwyczajnie nie znoszę.  Zmeškal – może, dzięki dwujęzyczności, w której się wychował - daleki jest od tej czeskiej piwnej narracji, knedlików i meczów Slavii Praga (jeśli dobrze policzyłem w całkiem długim „Liście miłosnym pismem klinowym” bohaterzy tylko raz, powtarzam – raz!, piją piwo). 

„List...” mocno przypomina genialny „Kwestionariusz” Jiří Gruša, w którym autor zmuszony do wypełnienia kwestionariusza dołączonego do podania o pracę snuje opowieść o Czechosłowacji drugiej połowy 20 wieku. Szczególnie bliskie Grušy są fragmenty książki, której akcji toczy się na czeskiej prowincji, z dala od Pragi. Jednak głównym bohaterem, który unosi się nad książką  Tomaša Zmeškala jest duch innego wielkiego mieszkańcy Pragi, Jozefa K. Franza Kafki, który powrócił za sprawą wielkiego eksperymentu z pogranicza inżynierii społecznej. 

Tomaš Zmeškal napisał książkę pasjonującą, zajmującą, absolutnie wybitną i mocno osadzoną w czeskiej kulturze. Uważny czytelnik smaczków znajdzie pewnie dziesiątki. Choćby polemikę z Milanem Kunderą: „To nie historia ani polityka, ani filozofia dzieli Europę na wschodnią i zachodnią. Wszystko jest o wiele prostsze: chodzi o to, jaka jest gdzie zima. Między Londynem a Pragą była niemal dwudziestostopniowa różnica”.  

Tomaš Zmeškal, „List miłosny pismem klinowym”, przeł. Dorota Dobrew, W.A.B., 2011. 

[recenzja w skróconej formie ukazała się w tygodniku Przegląd]

Urodziliśmy się za późno, by mieć szansę na przyjaźń z Vaclavem Havlem, opozycyjną działalność w ramach Solidarności Polsko-Czechosłowackiej i lekturę jego samizdatowych wydań najważniejszych esejów i sztuk teatralnych. Urodziliśmy się na tyle wcześnie, by czeską kulturę oglądać nie tylko przez pryzmat filmów Petra Zelenki. Vaclav Havel był dla nas – dzisiejszych trzydziestolatków – pasjonującym i wytwornym przewodnikiem po czeskiej kulturze, czeskiej myśli, idei koncepcji Europy Środkowej oraz tym, czym jest polityczna przyzwoitość i jakie winny być zobowiązania intelektualisty wobec świata tu i teraz. Wraz ze śmiercią Vaclava Havla na zawsze skończyła się dla nas epoka welwetowych swetrów. Wytarte, z łatami na łokciach, marynarki filozofów i dramatopisarzy zastąpiły modne, skrojone na miarę garnitury piarowców, finansistów i politycznych komentatorów.

W październiku 2006 roku na krakowskich Balicach lądował samolot z Pragi na pokładzie z Janiną i Zygmuntem Baumanem, którzy gościli w Polsce na zaproszenie Wydawnictwa Literackiego. Państwo Bauman przylecieli prosto z uroczystości, którą przygotowano z okazji 70 rocznicy urodzin Vaclava Havla. W drodze do hotelu profesor Bauman opowiadał o spotkaniu z Vaclavem Havłem. Przez całą drogę z Balic na krakowskie Stare Miasto autor „Płynnej nowoczesności" nie zdążył wymienić nazwisk wszystkich wybitnych intelektualistów, którzy spotkali się w Pradze na zaproszenie Vaclava Havla. Były czeski prezydent należał do pierwszego garnituru światowych elit.

Choć sam Havel garniturów nie lubił. Gdy gościł w Krakowie z okazji wydania jego książki „Tylko krótko, proszę" można było zobaczyć go w dżinsach, koszuli, pulowerze i wytartej marynarce. Ten strój był wyjątkowo na miejscu, kiedy pojawił się na balkonie dworku, w którym znajduje się siedziba wydawnictwa Znak, by pozdrowić mieszkańców Krakowa zebranych na koncercie legendarnego zespołu Plastic People of the Universe. To właśnie aresztowanie muzyków między innymi tej grupy było bezpośrednim impulsem do podpisania Karty 77, która stała się zalążkiem ruchu dysydentów w Czechosłowacji.

Havel w swoich pulowerach i wytartych marynarkach uczył nas czym jest wolność, demokracja i przyzwoitość. Do końca nie zapomniał o opozycjonistach prześladowanych na Kubie czy Białorusi. Uczył czym jest odwaga, jaka jest siła prawdy, siła słowa (siła bezsilnych). Vaclav Havel przyjmując urząd prezydenta Czechosłowacji, a potem Czech pokazał także, że zobowiązania intelektualisty wykraczają czasem poza pisanie dramatów i esejów. Wierzył, że intelektualiści mają niekiedy konkretne zobowiązania wobec społeczeństwa. Choć sam Havel zapłacił za nie cenę spadku popularności wśród części Czechów. Stał się bohaterem książki „Premier i anioł" popularnego czeskiego pisarza Ivana Klimy, który kreśli portret idealisty u władzy, który w żaden sposób nie potrafi poradzić sobie z praktyką rządzenia.

Gdy przed dziesięcioma laty rozpoczynałem swoje uniwersyteckie studia, idea odpowiedzialności intelektualisty wobec społeczeństwa podnoszona często była przez młodych pracowników naukowych ubranych w pulowery i wytarte marynarki. Gdy odchodziłem z uniwersytetu zdecydowanie przeważali w nim zwolennicy dobrze skrojonych garniturów, którzy pracę naukową łączyli z fuchami piarowców, finansistów i politycznych komentatorów. W tym sensie śmierć Vaclava Havla to symboliczny koniec pewnej epoki.

Oczywiście w przypadku myśliciela najważniejsze są jego teksty. Jednak nie sposób ich tu omówić. Polscy czytelnicy mają okazję zapoznać się z bogatym wyborem najważniejszych esejów Havla, który ukazało się właśnie nakładem Agory w wyborze Andrzeja S. Jagodzińskiego. Warto zaznaczyć, że lektura tekstów Vaclava Havla to nie tylko obcowanie z najważniejszymi wydarzeniami w czeskiej kulturze ostatnich 50 lat. To także obcowanie z najważniejszymi ideami i prądami myśli europejskiej ostatniego półwiecza. Jan Patoczka, wielki czeski filozof i uczeń Husserla, zaproponował podział czeskich dziejów na Małe i Wielkie Czechy. Wielkie Czechy to czas, kiedy Czesi są aktywną częścią historii, kultury i tradycji Europy. Małe Czechy to okres czeskiego izolacjonizmu i zajmowania się jedynie sobą. W tym sensie Vaclav Havel jest typowym przedstawicielem tradycji Wielkich Czech. Co więcej, jego eseistyka nigdy nie miała charakteru propagandowego. Jego najbardziej chyba znany esej „Siła bezsilnych" jest anatomią dyktatury, krytyką społeczeństwa totalitarnego, w którym Havel jednocześnie przestrzega przed kapitalizmem, który niekiedy karmi się ideą fetyszyzmu towarowego.

Niezwykła jest ta fascynacja Vaclava Havla muzyką rockową. Dlaczego polscy opozycjoniści nie przyjaźnią się z Lou Reedem, nie piją z Rolling Stonesami, a czescy jak najbardziej – to zagadnienie zasługuje na wnikliwe badania, których wyniki mogą mieć zdecydowany wpływ na rozwój stosunków polsko-czeskich. To nie żart. Michal Hvorecky, popularny słowacki dziennikarz i prozaik, po śmierci Havla na swoim facebooku napisał: „Nie chcę mi się wierzyć, że mieliśmy prezydenta, który słuchał Lou Reeda i przyjaźnił się z nim, za swój wzór miał Kafkę, a za credo życie w prawdzie".

Vaclav Havel zmarł 18 grudnia 2011 roku. Miał 75 lat.

[tekst napisany dla www.liberte.pl]



Odświeżyłem trochę layout. Tamten był już - przynajmniej dla mnie - nie do zniesienia. Chcę wrócić do blogowania. Mam nadzieję, że na dłużej. Wiem, że kiedyś już obiecywałem powrót i nie dotrzymałem słowa. Teraz jest trochę inaczej. Po kilkunastu miesiącach antyczeskiej biegunki środkowoeuropejska tematyka znów zaczyna sprawiać mi mnóstwo przyjemności.

Trzymajcie kciuki lub przynajmniej cicho kibicujcie. Do kolejnej notki!

Kostelec

Lada chwila wyjdzie nakładem W.A.B. książka Mariusza Surosza "Pepiki" (czytałem ją w prebooku). Na książkę - świetnie napisaną i szalenie interesującą - składają się opublikowane już, na przestrzeni ostatnich 10 lat, teksty Autora, które czytaliśmy w "Wysokich Obcasach", "GW", czeskich "Listach" itp.

Surosz pokazuje "dramatyczne stulecie Czechów" (tak brzmi podtytuł tej książki) przez pryzmat fabularyzowanych biografii wielkich Czechów i Słowaków 20. wieku. Jakich? Często już znanych i popularnych w Polsce. Jest Milena Jesenská, żona Masaryka (Charlotte Garrigue-Masaryková), Milan Rastislav Štefánik, Jaroslav Seifert, Jan Patočka i wielu innych.

Nie potrafię jednak wybaczyć Suroszowi, że nie wykorzystał szansy na pokazanie całego "dramatycznego stulecia Czechów", że wykorzystał tekstu już opubliowane, że nawet nie napisał nowego wstępu (wstęp był publikowany wcześniej w "Listach"). Denerwuje mnie, że wybrał tytuł, który wzmacnia niechlubny stereotyp o Czechach. Wiem, że to dobra książka, ale do odmitologizowania Czechów potrzebujemy książek wybitnych - jak "Gottland". Czuję, że Surosz mógł napisać drugi "Gottland" (w sensie wyjątkowości, książkę, w której nawet Czesi inaczej zobaczyliby siebie). Ale tego nie zrobił.

O tych wszystkich wątpliwościach napisałem w recenzji opublikowanej na portalu historycznym histmag.org [kto chce może kliknąć TU]. Dziś pod swoim tekstem znalazłem kąśliwy komentarz, pod którym podpisał się niejaki Ginter:

zacznijmy od tytułu - Gottland też kojarzy się z socjalistycznym blichtrem czeskich tv rewii z Karelem Gottem,Vondraćkową, Kordą itp a książka Mariusza Szczygła jest fascynująca, cudowna, jedyna, co do wyboru bohaterów to równie dobrze można by zarzucić autorowi że nie pisze o kilku tysiącach innych interesujących Czechach czy Czeszkach, co do wtórności to teksty Sczygła czy dotyczące Rosji teksty Hugo -Badera też najpierw publikowane były w Gazecie a potem w książkach.Reasumując czekam na Pańską odkrywczą nie wpisującą się w stereotypy książkę o najwspanialszym kraju na świecie.

Znów nacisnąłem komuś na odcisk?

Mieszkańcy Bratysławy i zachodniej Słowacji o awarii Czarnobyla dowiedzieli się z austriackiej telewizji, która jest w tym regionie dostępna. Część ludzi słuchała też zagranicznych radiostacji. Reszta o awarii dowiedziała się w sposób pośredni - od tych, którzy oglądali i słuchali. W czasie, kiedy oficjalne środki masowego przekazu milczały o całej sprawie, po Bratysławie krążyły plotki o losie Kijowa. Niektórzy ludzie mówili nawet, że Kijów wyleciał w powietrze - w 24. rocznicę awarii opowiada Juraj Marušiak.

Cała rozmowa na histmag.org

Z Jolantą Dygoś dyrektorką festiwalu „Kino na Granicy”, o „czeskim filmie”, fascynacji kinem i kulturą sąsiadów oraz tym, dlaczego warto przyjechać na festiwal do Cieszyna.

Więcej na portalu OX.PL

Polska tragedia narodowa z perspektywy Pragi. Rozmowa z czeskim konserwatywnym publicystą Alexandrem Tomským.

Pierwotny tytuł "Na Wawel? Trochę szacunku do historii!" (tekst został opublikowany w dzień pogrzebu) ranił - według redakcji - uczucia niektórych czytelników.

Czytaj wywiad na portalu histmag.org

W Cieszynie najpiękniejszy jest moment spotkania: języków, kultur, smaków. Ewa Ciszewska, łódzka filmoznawczyni i bywalec festiwalu Kino na Granicy, opowiada dlaczego zafascynowała się Cieszynem. Radzi jak spędzić czas nad Olzą i których z wydarzeń tegorocznego KnG nie wolno pominąć.

Rozmowa z Ewą na OX.PL